Ἀναρτήθηκε ἀπὸ τὸν/τὴν: Ιωάννης Κωτσής | Ὀκτωβρίου 31, 2012

ΣΑΠΦΩ ΚΑΙ ΟΜΟΦΥΛΟΦΙΛΙΑ

<<γλύκηα μᾶτερ, οὔτοι δύναμαι κρέκην τόν ἴστον

πόθωι δάμεισα παῖδος βραδίναν δι’ Ἀφροδίταν>>

<<Μάννα γλυκειά, δέν μπορῶ πιά στόν ἀργαλειό νά ὑφαίνω

μ’ ἔρωτα νέου μέ λύγισεν ἡ τρυφερή Ἀφροδίτη>>

 

Παρά τό γεγονός ὅτι εἰς τούς Μινωίτας, Αἰολεῖς, Δωριεῖς καί ἄλλα Ἑλληνικά φύλα ἡ ἐλευθερία καί συνεπῶς τά δικαιώματα τῶν γυναικῶν ἦταν αὐτονόητα, ἱστορικῶς ἐπεκράτησε ἡ ἄποψις τῶν Ἰώνων πού ἤθελε τήν γυναίκα ἐν αὐστηρᾷ ἀπομονώσει μέ περιορισμένα δικαιώματα, τήν αὐτήν ἄποψι πού ἐδιδάχθημεν καί ἐμεῖς εἰς τά σχολεία.

Οἱ Αἰολίδες γυναῖκες ὅμως ἐν προκειμένῳ, ὄχι μόνον εἶχαν τήν θέσι των εἰς τήν κοινωνία ἀναλόγως τῶν ἱκανοτήτων τους, ἀλλά ἦταν ἐλεύθερες νά ἐκφράζουν τᾶς ἀπόψεις καί τά αἰσθήματά των εἴτε μέσω τῆς φιλοσοφίας, εἴτε μέσω τῆς πολιτικῆς ὅπως καί οἱ ἄνδρες.

Αὐτήν τήν κατάστασιν δέν ἦταν εἰς θέσιν νά κατανοήσουν οἱ Ἴωνες καί δή οἱ Ἀθηναῖοι, οἱ ὁποῖοι μέσω τῶν ποιητῶν τῆς μέσης Ἀττικῆς κωμωδίας φρόντισαν νά διασύρουν καί νά συκοφαντήσουν τήν Σαπφώ καί τίς ὑπόλοιπες Αἰολίδες.

Ἡ δέ Σαπφώ ἔπαιξε ἡγετικό ῥόλο, ὄχι μόνον εἰς τήν πνευματικήν ζωήν τῆς Λέσβου, δημιουργώντας τό σημαντικότερο γυναικεῖο λογοτεχνικό κίνημα, ἀλλά καί εἰς τήν πολιτική.

Οἱ Ἀττικοί κωμωδιοποιοί λοιπόν μαζί μέ τούς μεταγενεστέρους ἐπικριτάς τῆς Σαπφοῦς, ἐκμεταλεύθηκαν τό γεγονός ὅτι ἡ Σαπφώ, ἀπευθύνετο ὀνομαστικῶς πρός τᾶς μαθήτριάς της καί μέ φρασεολογία πού κατά  τούς Ἴωνας ἐδικαιολογεῖτο μόνον μεταξύ ἀνδρῶν. Ἔτσι προσεδόθησαν εἰς τήν ποιήτρια τά προσωνύμια τῆς  ἑταίρας καί τῆς γυναικεραστρίας (μέ τήν ὁμοφυλοφιλική ἔννοια).

Ἠτο ἀδύνατον εἰς τούς Ἴωνας καί συνεκδοχικῶς τούς Ἀθηναίους, νά δεχθοῦν τοιούτου εἴδους κοινωνικήν ἐλευθερίαν τῶν γυναικῶν χωρίς νά προσδίδεται εἰς αὐτές ἀνηθικότητα.

Κατ’ αὐτούς, μόνον οἱ ἑταῖρες εἶχαν δικαίωμα εἰς τήν γνῶσιν καί τήν ἐλευθερία, μέ ἀντίτιμο ακριβῶς τήν αὐτήν ἰδιότητά των.

Ἐνῶ λοιπόν μέχρι τήν ἐποχήν τοῦ Ἀριστοτέλους, οὐδείς ἐκ τῶν ἀρχαίων συγγραφέων εἶχε κατηγορήσει τήν Σαπφώ, μέ τό πού εἰσερχόμεθα εἰς τήν ἐποχή τῆς μέσης Ἀττικῆς κωμωδίας μέ τήν γνωστή ἐλευθεροστομία τῶν κωμωδιοποιῶν, δίδεται ἡ εὐκαιρία μέσω αὐτῶν νά ἐκφράσει ἡ Ἰωνική-Ἀθηναική κοινωνία τήν ἀπόλυτη ἀντίθεσίν της σέ αὐτοῦ τοῦ εἴδους τήν γυναικεία ἐλευθερία.

Ἔτσι, κωμωδιοποιοί ὅπως οἱ Ἀντιφάνης, Ἄμφις, Ἔφιππος, Ἀμειψίας, Δίφιλος, Τιμοκλῆς, γράφουν κωμωδίες σχετικά μέ τήν Σαπφώ, διασύροντας καί κατηγορώντας τήν ποιήτρια ἀρχικῶς ὡς ἑταίρα καί κατόπιν ὡς γυναικεράστρια.

Ἀλλά ἐνῶ ἡ κατηγορία περί ἑταιρισμοῦ ὑποχωρεῖ σέ σύντομο χρονικό διάστημα, ἡ κατηγορία τῆς γυναικεραστρίας τήν ἀκολουθεῖ συνεχῶς, κάνοντας ἔτσι μεταγενεστέρους συγγραφείς νά θεωροῦν ὡς δεδομένη τήν ὁμοφυλοφιλική της τάσι.

Ἄλλοι λοιπόν ὅπως ὁ Λατῖνος ποιητης Ὀβίδιος(1) εἰς τό ἔργο του <<Ἡρωίδες>> ἤ ὁ ἀνώνυμος(2) συγγραφεύς τοῦ <<περί Ὕψους>>, κάνουν ἤπια κριτική συνεχίζοντας τήν κατηγορία, ὁ πρῶτος ὀμιλῶντας περί ἀμαρτωλῶν ἐρώτων τῆς Σαπφοῦς μέ τήν Ἀνακτορία, τήν Κυδρώ κ.α. καί ὁ δεύτερος λέγοντας ὅτι τά συμπτώματα τῆς ἐρωτικῆς μανίας πού περιγράφει ἡ Σαπφώ εἶναι δεῖγμα τῆς ὀμοφυλοφιλίας της. Ἄλλοι βεβαίως φανατικώτεροι προχωροῦν ἕνα βῆμα παραπέρα γράφοντας λιβέλλους ἐναντίον της μέ χυδαίους χαρακτηρισμούς ὅπως ὁ Τατιανός(3) εἰς τό ἔργο του <<πρός Ἕλληνας>>: <<καί ἡ μέν Σαπφώ γύναιον πορνικόν ἐρωτομανές καί τήν ἑαυτῆς ἀσέλγειαν ἄδει>>.

Διατυπώθηκαν ἐπίσης καί θεωρίες ὅπως αὐτή τοῦ Κορδάτου, γιά νά δικαιολογηθῆ σώνει καί καλά ἡ δεδομένη κατά τήν ἀντίληψί κάποιων ὁμοφυλοφιλία τῶν Αἰολίδων γυναικῶν τῆς Λέσβου. Σύμφωνα μέ αὐτήν, μετά τήν ἐξορία τῶν ἀριστοκρατῶν τῆς Λέσβου, οἱ γυναῖκες τῆς ἀριστοκρατικῆς τάξεως ἐστράφησαν εἰς τήν ὁμοφυλοφιλία διότι δέν ἤθελαν νά ἐπιμειχθοῦν μέ τήν ἀντίπαλον κοινωνικήν τάξι!

Μέχρι καί πλαστογράφοι στρατεύθηκαν γιά νά ἀποδείξουν τήν δῆθεν ὁμοφυλοφιλική τάσι τῶν Αἰολίδων τῆς Λέσβου. Κάποιος ὀνόματι Yves Battistini(4) ἐξέδωσε τό 1996 σέ Ἑλληνικό ἐκδοτικό οἶκο βιβλίο μέ τόν τίτλο <<Σαπφώ>> εἰς τό ὅποιο ἀναφέρει κάποιους στίχους τοῦ Ἀνακρέοντος. Οἱ στίχοι ἔχουν ὡς ἑξῆς: <<Ἡ δ’ἐστιν γάρ ἀπ’εὐτίκτου Λέσβου, τήν μέν ἐμήν κόμην, λευκή γάρ, καταμέμφεται, πρός  δ’ἄλλον τινα χάσκει>>.Νεοελλ.ἀπόδοσις: <<Ἐκείνη δέ πού κατάγεται ἀπό τήν εὔτικτον Λέσβον, καταμέμφεται τήν λευκή μου κόμη καί πρός κάποιον ἄλλον χαχανίζει>>. Κατά πρῶτον, οἱ στίχοι δηλώνουν σαφέστατα ὅτι ἡ Σαπφώ ἐδιώκετο ἐρωτικῶς ἀπό ἕναν ἄνδρα, τόν ποιητή Ἀνακρέοντα, ὁ ὁποῖος  διεκδικοῦσε τόν ἔρωτά της ἐπειδή ἀκριβῶς δέν ἦτο ὁμοφυλόφιλη, ἐνῶ ἐπειδή δέν τῆς ἄρεσε ὁ Ἀνακρέων, ἐξ αἰτίας τῆς λευκῆς του κόμης, λόγω δηλαδή τῆς ἡλικίας του, ἐρωτοτροποῦσε ὅπως λέει ὁ ἴδιος μέ ἄλλον ἄνδρα προφανῶς νεώτερο (καί ὄχι μέ γυναίκα). Ἐξ ἄλλου, ὁ σοφιστής καί γραμματικός τοῦ 2ου πρός 3ου μ.Χ. αιῶνος Ἀθήναιος(5) εἰς τό ἔργο του <<Δειπνοσοφισταί>> γράφει πώς ἡ Σαπφώ ἦτο ξακουστή ὡς πρός τόν ἔρωτά της ἐπίσης γιά κάποιον ἄνδρα, ὀνόματι Φάωνα καί ὄχι μέ γυναίκα: <<Σαπφώ, τοῦ καλοῦ Φάωνος ἐρασθεῖσα περιβόητος ἦν>>. Κατά δεύτερον, ὁ Battistini μετέφρασε τόν στίχο <<πρός δ’ἄλλον τινα χάσκει>> ὡς ἑξῆς: <<ἄλλο εἶναι τό ἀντικείμενο τοῦ πόθου της: ἕνα κορίτσι>>!Καί εἶναι περιττό νά ποῦμε πόσοι ἐκ τῶν <<πεπαιδευμένων>> και <<προοδευτικῶν>> Ἑλλήνων, καθηγητῶν καί μή, υἱοθέτησαν αὐτήν τήν μετάφρασι χωρίς κάν νά κοιτάξουν τό ἀρχαῖο κείμενο.

Βεβαίως, ὅλες αὐτές οἱ ἀπόψεις καί ἐπικρίσεις ἦλθαν νά προστεθοῦν εἰς τήν γενικοτέρα διαστρεβλωμένη, μονόχνωτη καί πεζή ἀντίληψι τῶν πλείστων ἐκ τῶν συγγραφέων-ἐρευνητῶν, σχετικῶς μέ τόν παιδαγωγικό ἔρωτα καί τίς ἔννοιες ἐραστής καί ἐρώμενος εἰς τήν ἀρχαία Ἑλλάδα.

Θά ἦτο ἀρκετό, ἀντί νά ἀναμασοῦν ἀπόψεις τρίτων νά πρόσεχαν ἀπλῶς τούς ἰδίους τους σχετιζομένους μέ τό θέμα ἀρχαίους συγγραφείς.

Ἀπό τήν ἄλλη πλευρά λοιπόν,  ὑπῆρξαν καί συγγραφείς πού εἶδαν τόν Σαπφικόν ἔρωτα εἰς τήν πραγματική του διάστασι, σέ αὐτήν δηλαδή τοῦ ἁγνοῦ, παιδαγωγικοῦ ἔρωτος (τῆς Οὐρανίας Ἀφροδίτης), ἐρχόμενοι ἔτσι εἰς ἀντίθεσιν πρός τᾶς κατηγορίας. Ὁ ἱερεύς καί φιλόσοφος Πλούταρχος(6) ἀναφέρει εἰς τά <<Συμποσιακά>> του πώς ὅταν ἄκουγε στίχους τῆς Σαπφοῦς καί τοῦ Ἀνακρέοντος εἰς τά συμπόσια, ἄφηνε κάτω τό ποτήρι του ἀπό σεβασμό: <<Σαπφοῦς ἄν ἀδομένοις καί τοῦ Ἀνακρέοντος, ἐγώ μοι δοκῶ καταθέσθαι τό ποτήριον αἰδούμενος>>. Ὁ Μάξιμος ὁΤύριος, (7) ῥήτωρ καί φιλόσοφος τοῦ 2ου π.Χ. αἰῶνος  ὑποστήριξε εἰς τάς <<Διαλέξεις>> του ὅτι ὁ ἔρως μεταξύ τῆς Σαπφοῦς καί τῶν μαθητριῶν της ἦτο καθαρά φιλοσοφημένος καί παιδαγωγικός παρομοιάζοντάς τον μάλιστα μέ τόν Σωκρατικό ἔρωτα: <<ὅτι γάρ ἐκείνω (Σωκράτει) Ἀλκιβιάδης καί Χαρμίδης καί Φαῖδρος, τοῦτο γάρ τῆ Λεσβία Γύριννα καί Ἀτθίς καί Ἀνακτορία. καί ὅ,τι πέρ Σωκράτει οἱ ἀντίτεχνοι Πρόδικος καί Γοργίας καί Θρασύμαχος καί Πρωταγόρας, τοῦτο τῆ Σαπφοῖ Γοργώ καί Ἁνδρομέδα. νῦν μέν ἐπιτιμᾶ ταύταις, νῦν δέ ἐλέγχει καί εἰρωνεύεται, αὐτά ἐκεῖνα τά τοῦ Σωκράτους>>.Ὁ σοφιστής τοῦ 2ου αιῶνος μ.Χ. Λουκιανός ὁΣαμοσατεύς(8), ἀναφέρει εἰς τό ἔργο του <<Περί τοῦ μή ῥαδίως πιστεύειν τήνδιαβολήν>>, δηλαδή <<Περί τοῦ πώς νά μήν ἐμπιστεύεσαι εὔκολα τήν συκοφαντία>> καί μᾶς ἐξηγεῖ ἀκριβῶς γιά ποιόν λόγον ἡ Σαπφώ ἐσυκοφαντήθη γιά τάχα αἰσχρή φιλία: <<διαβολήν ἔσχε αἰσχρᾶς φιλίας>>. Ὁ λεξικογράφος Σουίδας(9), εἰς τό ὁμώνυμο <<Λεξικό>> τοῦ 12ου αἰῶνος, ἀναφερόμενος σέ τρεῖς ἀπό τίς φίλες τῆς Σαπφοῦς, τήν Ἀτθίδα, Τελἐσιππα καί Μεγάρα λέει: <<πρός ἅς διαβολήν ἔσχεν αἰσχρᾶς φιλίας>>, ὅτι ὑπῆρξαν δηλαδή πρός αὐτές συκοφαντίες γιά τάχα αἰσχρή φιλία.

Ὁ λεξικογράφος Ἠσύχιος ὁ Ἀλεξανδρεύς(10) λέει εἰς τό περίφημο <<Λεξικό>> τοῦ 4ου αἰῶνος: <<αἰτίας εἶχον ἀτόπους αἱ ἀπό Λέσβου>>, ὅτι ἔπεσαν δηλαδή κατηγορίες ἀστήρικτες εἰς τίς γυναῖκες τῆς Λέσβου. Ἐπιπλέον, ὑποστηρικτικός πρός τήν Σαπφώ εἶναι καί ὁ συγγραφεύς τοῦ Ὀξυρυγχιανοῦ παπύρου τοῦ 3ου αἰῶνος μ.Χ. (Papyri Oxyrhynchus, Grenfell & Hunt) ἐνῶ κατά τούς νεωτέρους χρόνους ὁ Welcker (Sappho von einem herrschenden Vorurtheil befreut, 1816), ὁ Reinach (Pour mieux connaitreSappho, Acad. Inscr. et Belles lettres, 1911), ὁ Wilamowitz (Sappho undSimonides, Brl 1912), καθώς καί οἱ μελέτες τῶν δικῶν μας Ι.Παυλιδου(Σαπφώ ἡ Μυτιληναια, Ἐρλάγγη, 1888) καί Δ.Γρ.Βερναρδάκη (Ἡ δεκάτη μούσα, εἰς ἡμερολόγιον Μεγάλης Ἑλλάδος, 1927).

Ἀλλά καί οἱ συγγραφεῖς τῶν καλλιτέρων ἐγκυκλοπαιδειῶν κατέληξαν, βάσει τῶν μελετῶν τους, ὅτι οἱ κατηγορίες ἐναντίον τῆς Σαπφοῦς ἠτο ἀβάσιμες:

ἅ) Ἐγκυκλοπαίδεια Ἥλιος(11): <<ἀνάμεσα εἰς τούς στίχους τῶν σωζομένων ἀποσπασμάτων της δέν ὑπάρχει οὔτε εἷς πού νά ῥίπτει τήν ἐλαχίστην ἠθικήν σκιάν εἰς τήν προσωπικότητά της, ἐνῶ ἀντιθέτως ὑπάρχουν χωρία, εἰς τά ὁποία ἡ ποιήτρια μέ ἀξιοπρέπεια ἀποδοκιμάζει καί ἐλαφράν ἀκόμη ὑπέρβασιν ἐκ μέρους τοῦ Ἀλκαίου τῶν καθιερωμένων ὁρίων τῆς εὐπρεποῦς κοινωνικῆς ἀναστροφῆς, τά ὁποία πάντως μεταξύ τῶν Αἰολέων ἦσαν πολύ εὐρύτερα ἀπό ὅ,τι ἦσαν μεταξύ τῶν Ἰώνων.Εἰς τό τελευταῖον δέ τοῦτο ὀφείλονται κατά μέγα μέρος αἱ εἰς βάρος τῆς ποιητρίας συκοφαντίαι>>.

β) Ἐγκυκλοπαίδεια Χάρη Πάτση(12): <<Ἤδη οἱ ἀρχαῖοι παρομοίαζαν τίς σχέσεις τῆς Σαπφῶς καί τῶν μαθητριῶν της μέ τίς σχέσεις τοῦ Σωκράτη καί τῶν μαθητῶν του. Καί τίς πρῶτες καί τίς δεύτερες εὕρισκαν, ὅτι τίς χαρακτηρίζει καί τίς καταξιώνει ὁ μεγάλος παιδαγωγικός ἔρωτας>>.

γ) Ἐγκυκλοπαίδεια Ἐλευθερουδάκη(13): <<Ἡ θερμή ἐκείνη φίλια ἐπέσυρε τά σκώμματα τῶν κωμικῶν καί βραδύτερον τῶν ἀκολάστων Ρωμαίων νομισθεῖσα ὡς παρά φύσιν ἔρως. Ἡ δοξασία ὅμως ἐκείνη ἐπικρατήσασα καθ’ὅλον τόν μεσαίωνα ἐπ’οὐδεμίας μαρτυρίας στηρίζεται>>.

δ)Ἐγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα(14): <<Ἡ νεώτερη ἔρευνα, λαμβάνοντας ὑπ’ὄψιν καί τίς μαρτυρίες τοῦ Πλάτωνος καί τοῦ Ὀρατίου, τείνει νά ἀποκαταστήσει τήν ἠθική ὑπόληψη τῆς ποιήτριας. Καί εἶναι γεγονός ὅτι τίποτε στήν σωζομένη ποίησή της δέν συνδέει τήν Σαπφώ ἡ τίς φίλες της μέ ὁμοφυλοφιλικές σχέσεις>>.

Ὅλα τά παραπάνω στοιχεῖα λοιπόν ἀποδεικνύουν ὅτι ἡ δεκάτη μοῦσα, ἡ θεική Σαπφώ καί οἱ Αἰολίδες τῆς Λέσβου, δέν εἶχαν μεταξύ τους καμμία αἰσχρή φιλία παρά μόνον τόν καθάριο, ἁγνό καί παιδαγωγικό ἔρωτα

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

1)Ὀβίδιος: Ἡρωίδες, xv18

2)Ἀνώνυμος: Περί ὕψους, 10

3)Τατιανός: Πρός Ἕλληνας, 33

4)Yves Battistini: Σαπφώ, σελίδες 41-42

5)Ἀθήναιος: Δειπνοσοφισταί, 13-70

6)Πλούταρχος: Συμποσιακά, Z 711-D

7)Μάξιμος: Διατριβαί, xviii-9

8)Λουκιανός: Περί τοῦ μή ῥαδίως πιστεύειν τήν διαβολήν, 143-13

9)Σουίδας: Λεξικόν

10)Ἠσύχιος: Λεξικόν

11)Ἐγκυκλοπαίδεια Ἥλιος: τόμος ΙΣΤ, σελις 863

12)Ἐγκυκλοπαίδεια Χάρη Πάτση: τόμος Σ, σελις 181

13)Ἐγκυκλοπαίδεια Ἐλευθερουδάκη: τόμος 11, σελις 335

14)Ἐγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα: τόμος 53,

σελίδες 179-180

15)Ἄδωνις Γεωργιάδης: Ομοφυλοφιλία στήν ἀρχαία Ἑλλάδα

16)Σαπφοῦς: Ἄπαντα (Ἐκδόσεις Πάπυρος)

 

Γιώργος Μέτσος

Advertisements

Ἀπαντῆστε

Συμπληρῶστε κατωτέρω τὰ στοιχεῖα σας ἢ πατῆστε σὲ ἕνα εἰκονίδιο γιὰ νὰ συνδεθῆτε.

Λογότυπος τοῦ WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ WordPress.com. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Εἰκόνα Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Twitter. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Φωτογραφία στὸ Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Facebook. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιῶντας τὸν λογαριασμό σας στὸ Google+. Ἀποσυνδεθῆτε / Ἀλλαγή )

Σύνδεση μὲ τὸ %s σὲ ἐξέλιξη...

Κατηγορίες

%d ἱστολόγοι ἔχουν δηλώσει ὅτι αὐτὸ τοὺς ἀρέσει: